Ένας μαθητής γράφει ½ · 10 = 20. Ένας άλλος λύνει την 10 = 2x σε τέσσερις γραμμές, ενώ θα μπορούσε να τη λύσει αμέσως. Ένας τρίτος ρωτά «τι τιμή βάζουμε στο t;» μόλις δει έναν τύπο της Φυσικής, και ένας τέταρτος κοιτά ένα λεκτικό πρόβλημα και λέει: «Δεν μου δίνει το x.»
Με την πρώτη ματιά είναι τέσσερα διαφορετικά λάθη: ένα αριθμητικό, ένα διαδικαστικό, ένα για τις μεταβλητές κι ένα για τη μετάφραση ενός προβλήματος σε σύμβολα. Στην πραγματικότητα έχουν την ίδια ρίζα, και αυτή βρίσκεται στη μετάβαση από την αριθμητική στην άλγεβρα. Ο μαθητής σκέφτεται ακόμη με τους κανόνες της αριθμητικής και τους μεταφέρει σε έναν κόσμο συμβόλων όπου δεν λειτουργούν πια με τον ίδιο τρόπο.
Ένα χάσμα που δεν φαίνεται
Η Α΄ και η Β΄ Γυμνασίου είναι η περίοδος όπου ο μαθητής περνά από τους συγκεκριμένους αριθμούς στα γράμματα, στις μεταβλητές, στις εξισώσεις και στις σχέσεις. Στο σχολικό βιβλίο η μετάβαση φαίνεται ομαλή, ένα κεφάλαιο μετά το άλλο. Στο μυαλό του μαθητή είναι άλμα.
Οι κανόνες που τον βοήθησαν στο Δημοτικό δεν ακυρώνονται ποτέ ρητά. Κανείς δεν του λέει ότι ορισμένες παλιές εικόνες πρέπει τώρα να αλλάξουν, και έτσι συνεχίζουν να λειτουργούν σιωπηλά κάτω από κάθε νέα έννοια. Τέσσερις τέτοιες σιωπηλές πεποιθήσεις εξηγούν μεγάλο μέρος των λαθών:
- Το «=» σημαίνει «βγάζει». Αριστερά βρίσκεται η πράξη, δεξιά το αποτέλεσμα.
- Η απάντηση πρέπει να είναι ένας αριθμός. Μια έκφραση όπως 5 + 2t φαίνεται μισοτελειωμένη.
- Το γράμμα κρύβει έναν αριθμό. Συνήθως λέγεται x και είναι πάντα άγνωστος προς εύρεση.
- Ο πολλαπλασιασμός μεγαλώνει. Άρα ένα μεγαλύτερο αποτέλεσμα δεν φαίνεται ποτέ ύποπτο.
Πάνω σε αυτό το έδαφος διδάσκονται συχνά συντομεύσεις για να κερδηθεί χρόνος: «χιαστί», «αλλάζει μέλος, αλλάζει πρόσημο», «οι άγνωστοι στο πρώτο μέλος». Ο μαθητής τις μαθαίνει ως κινήσεις συμβόλων και όχι ως ιδιότητες με νόημα. Ξέρει τι να κάνει, αλλά όχι γιατί, και επειδή δεν ξέρει γιατί, δεν ξέρει ούτε πότε.
Το λάθος ως συνέπεια μιας ιδέας
Ένα λάθος δεν είναι πάντα απροσεξία. Συχνά είναι η σωστή συνέπεια μιας λάθος ιδέας, και αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο το διαβάζουμε. Η πληροφορία δεν βρίσκεται τόσο στο αποτέλεσμα όσο στην αιτιολόγηση: από πού ξεκινά ο μαθητής, ποιο βήμα κάνει, τι θεωρεί αυτονόητο και πού σπάει η σκέψη του. Σε κάθε περίπτωση που ακολουθεί κάνουμε τρία πράγματα:
- Ανασυνθέτουμε τη σκέψη του μαθητή. Δεν αρκεί να πούμε «είναι λάθος». Χρειάζεται να καταλάβουμε ποιο εσωτερικό μοτίβο τον οδήγησε εκεί.
- Εντοπίζουμε πού σπάει η σκέψη. Μπορεί να σπάει στην αρχική ιδέα, στα βήματα, στη γλώσσα και τα σύμβολα, ή στο ίδιο το επίπεδο, όταν ζητάμε κάτι πριν ωριμάσει νοητικά.
- Σχεδιάζουμε την παρέμβαση. Δεν ξεκινά από την επανάληψη του σωστού κανόνα, αλλά από μια αντίφαση στην ίδια την απάντηση του μαθητή, μια αντίφαση που μπορεί να δει ο ίδιος.
Αν ο μαθητής δεν δει μόνος του ότι η ιδέα του κάπου δεν στέκει, θα γυρίσει σε αυτήν μόλις φύγουμε από τον πίνακα. Η παλιά εικόνα πρέπει να κλονιστεί από μέσα.
Το χιαστί που δεν ξέρει πού σταματά
Τι βλέπουμε στην τάξη
Στην Α΄ Γυμνασίου οι μαθητές μαθαίνουν να λύνουν εξισώσεις με κλάσματα με το «χιαστί». Λίγες εβδομάδες αργότερα, σε έναν απλό πολλαπλασιασμό, γράφουν:
½ · 10 = 20
Η σωστή απάντηση είναι 5. Το 20 είναι η λύση μιας άλλης άσκησης, της εξίσωσης x/2 = 10.
Γιατί συμβαίνει
Το λάθος δεν είναι τυχαίο. Ο μαθητής δεν σκέφτεται «το μισό του 10». Βλέπει ένα μοτίβο, ένα κλάσμα με 2 κάτω και ένα 10 δίπλα, και το χέρι εκτελεί την κίνηση που έμαθε: «ο παρονομαστής πάει απέναντι και πολλαπλασιάζει». Τρεις αιτίες δουλεύουν μαζί:
- Ένας κανόνας χωρίς τη συνθήκη του. Το χιαστί είναι συντόμευση της ιδιότητας a/b = c/d ⇔ a d = b · c. Δεν είναι γενική κίνηση αριθμών αλλά ιδιότητα της ισότητας, και ισχύει μόνο όταν υπάρχει ίσον.
- Το «=» και το «·» μπερδεύονται. Αν το ίσον διαβάζεται ως «εδώ κάνω κάτι», το ½ · 10 και το x/2 = 10 μοιάζουν σχεδόν ίδια: και στα δύο υπάρχει κλάσμα, 2 και 10.
- Το 20 δεν ξενίζει. Η πεποίθηση ότι «ο πολλαπλασιασμός μεγαλώνει», μαζί με μια αδύναμη εικόνα του κλάσματος ως «κομμάτι από κάτι», αφαιρεί κάθε εσωτερικό έλεγχο. Το ότι το μισό του 10 βγαίνει 20 δεν του φαίνεται παράλογο.
Τι δουλεύει
Η αντίφαση ξεκινά από την απάντησή του. «Έχεις 10 € και δίνεις τα μισά στον αδερφό σου. Πόσα του δίνεις;» Θα πει 5. Τότε του δείχνουμε το τετράδιο: «Εδώ έγραψες ότι το μισό των 10 € είναι 20 €. Ποιο από τα δύο ισχύει;» Η αντίφαση δεν του ανακοινώνεται. Τη βλέπει.
Δύο γραμμές δίπλα-δίπλα.
| Γράφω | Τι είναι | Αποτέλεσμα |
| x/2 = 10 | εξίσωση | x = 20 |
| ½ · 10 | πράξη | 5 |
Οι ίδιοι αριθμοί δίνουν άλλη απάντηση, γιατί δεν έχουμε το ίδιο αντικείμενο: στη μία γραμμή είναι εξίσωση και στην άλλη πράξη. Ρωτάμε «Τι άλλαξε;» και αφήνουμε τον μαθητή να δει μόνος του ότι μαζί με το σύμβολο άλλαξε και η εργασία.
Ο κανόνας μαζί με τη συνθήκη του. Χιαστί υπάρχει μόνο όταν υπάρχει ίσον. Ακόμη καλύτερα, το δείχνουμε με τη ζυγαριά: πολλαπλασιάζω και τα δύο μέλη με τον ίδιο αριθμό. Σε έναν πολλαπλασιασμό δεν υπάρχουν μέλη, άρα δεν υπάρχει ούτε χιαστί.
Εκτίμηση πριν από την πράξη. «Θα βγει μεγαλύτερο ή μικρότερο από 10;» Με κλάσμα μικρότερο του 1 το αποτέλεσμα μικραίνει. Η μικρή αυτή ερώτηση δίνει στον μαθητή τον εσωτερικό έλεγχο που του έλειπε.
Ο πολλαπλασιασμός δεν μεγαλώνει πάντα.
- «Και το 10 : 2 πόσο κάνει;» Κάνει 5, όσο και το ½ · 10, γιατί «μισό» σημαίνει «διαιρώ με το 2».
- «Γιατί το 3/2 · 10 βγαίνει 15, μεγαλύτερο από 10;» Επειδή το 3/2 είναι μεγαλύτερο του 1. Το αν ο πολλαπλασιασμός μεγαλώνει εξαρτάται από τον αριθμό με τον οποίο πολλαπλασιάζουμε.
Ο έλεγχος λίγο αργότερα. Η ίδια άσκηση δεν αρκεί. Δίνουμε ανακατεμένα το ¾ · 8, την x/4 = 8 και το «τα 2/5 των 20 μαθητών». Αν ο μαθητής απαντήσει 6, 32 και 8, ξεχωρίζει πια την πράξη, την εξίσωση και το κλασματικό μέρος ενός συνόλου.
Το ίσον που διαβάζεται μόνο από αριστερά
Τι βλέπουμε στην τάξη
Ο μαθητής καταλήγει στην 10 = 2x. Αντί να διαιρέσει απευθείας με το 2, φέρνει τον άγνωστο στο πρώτο μέλος και τον γνωστό στο δεύτερο:
10 = 2x ⇒ −2x = −10 ⇒ x = (−10)/(−2) = 5
Το αποτέλεσμα είναι σωστό. Το πρόβλημα δεν είναι το 5, αλλά η έλλειψη ευελιξίας. Κάθε περιττή αλλαγή προσήμου είναι μια νέα ευκαιρία για λάθος, και ένα ξεχασμένο μείον οδηγεί εύκολα στο x = −5.
Γιατί συμβαίνει
- Το «=» έχει κατεύθυνση. Από το Δημοτικό ο μαθητής βλέπει την πράξη αριστερά και το αποτέλεσμα δεξιά (3 + 4 = 7). Όταν βλέπει 10 = 2x, το σχήμα του φαίνεται ανάποδο και νιώθει ότι πρέπει να το διορθώσει.
- Η μέθοδος έγινε τελετουργία. «Χωρίζω, μεταφέρω, κάνω αναγωγή, διαιρώ.» Όλα τα βήματα εκτελούνται κάθε φορά, ακόμη και όταν δεν χρειάζονται. Ο μαθητής σκέφτεται τη σειρά και όχι τον στόχο.
- Η μεταφορά έγινε κίνηση αριθμών. Η αλλαγή προσήμου δεν αναγνωρίζεται ως «αφαιρώ το ίδιο και από τα δύο μέλη», έτσι ο μαθητής δεν μπορεί να κρίνει πότε τη χρειάζεται και πότε όχι.
Ο μαθητής, λοιπόν, ξέρει τη διαδικασία. Κατέχει όμως μόνο έναν δρόμο και δεν διαλέγει ανάμεσα σε πολλούς.
Τι δουλεύει
Δεν απαγορεύουμε τη μέθοδο, γιατί είναι σωστή και θα χρειαστεί σε πιο σύνθετες εξισώσεις. Ο στόχος είναι ο μαθητής να μάθει να διαλέγει τον σύντομο δρόμο.
Η ισότητα διαβάζεται και από τις δύο μεριές. «Αν ο Γιάννης έχει το ίδιο ύψος με τον Νίκο, έχει και ο Νίκος το ίδιο ύψος με τον Γιάννη;» Ναι, η σχέση είναι συμμετρική. Το ίδιο και η ζυγαριά: αν ισορροπεί, ισορροπεί από όποια πλευρά κι αν την κοιτάξουμε. Άρα η 10 = 2x σημαίνει ακριβώς 2x = 10, χωρίς καμία μεταφορά.
Ο κανόνας λέγεται ως σκοπός. Αντί για «οι άγνωστοι πάνε στο πρώτο μέλος», λέμε: «Θέλω το x μόνο του, σε όποιο μέλος βολεύει.» Πριν γράψει οτιδήποτε, ο μαθητής απαντά στο «Τι μου λείπει για να μείνει το x μόνο του;». Στην 10 = 2x του λείπει μόνο μια διαίρεση με το 2.
Αγώνας δύο δρόμων.
| Δρόμος μεταφοράς | Δρόμος διαίρεσης | |
| Βήματα | −2x = −10, x = 5 | x = 10/2 = 5 |
| Αλλαγές προσήμου | 2 | 0 |
| Τυπικό λάθος | x = −5 | — |
Η επαλήθευση πιάνει αμέσως το λάθος: 2 · (−5) = −10, όχι 10.
Εκεί όπου ο άκαμπτος κανόνας κοστίζει περισσότερο. Στην 3x + 5 = 7x − 3, αν ο μαθητής μαζέψει τα x αριστερά, παίρνει −4x = −8. Αν τα μαζέψει δεξιά, παίρνει 8 = 4x και x = 2, χωρίς κανέναν αρνητικό συντελεστή. Ένας απλός κανόνας-εργαλείο: μαζεύω τους αγνώστους εκεί όπου ο συντελεστής βγαίνει θετικός.
Από την εκτέλεση στη στρατηγική.
- «Και αν βγει 5 = x, πρέπει να κάνω κάτι;» Όχι, η εξίσωση έχει ήδη λυθεί.
- «Στην 3x + 5 = 7x − 3, σε ποιο μέλος συμφέρει να μαζέψω τα x, και γιατί;» Εδώ ο μαθητής δεν εκτελεί απλώς βήματα, αλλά επιλέγει στρατηγική.
Πώς φαίνεται ότι άλλαξε κάτι. Δίνουμε εξισώσεις όπου ο σύντομος δρόμος είναι στο δεύτερο μέλος (12 = 4x, 7 = x + 2, 2x + 1 = 5x − 8) και ζητάμε από τον μαθητή να πει, πριν λύσει, ποιο μέλος διαλέγει και γιατί. Αν επιστρέφει μηχανικά στο «πρώτο μέλος», η κατευθυντική εικόνα του ίσον είναι ακόμη ενεργή.
«Τι τιμή βάζουμε στο t;»
Τι βλέπουμε στην τάξη
Στη Φυσική, στην ευθύγραμμη ομαλή κίνηση, ζητάμε την εξίσωση κίνησης, δηλαδή το x σε συνάρτηση με το t:
x = x₀ + υ · t
Η συνηθισμένη απάντηση είναι μια ερώτηση: «Τι τιμή θα βάλουμε στον χρόνο;» Η λέξη «συνάρτηση» δεν λέει πολλά στους μαθητές, και όσο κι αν επαναληφθεί η εξήγηση, το μπέρδεμα μένει. Αυτό δείχνει ότι δεν λείπει μια πληροφορία. Υπάρχει διαφορετική εικόνα για το τι είναι ένα γράμμα.
Γιατί συμβαίνει
- Γράμμα σημαίνει άγνωστος. Στα Μαθηματικά ο μαθητής μόλις έμαθε ότι το γράμμα κρύβει έναν αριθμό. Έτσι διαβάζει το x = 5 + 2t σαν εξίσωση με δύο αγνώστους, που μοιάζει να μη λύνεται. Η ερώτηση «τι τιμή βάζουμε;» δεν είναι παράλογη. Είναι η ερώτηση ενός μαθητή που γνωρίζει μόνο έναν ρόλο του γράμματος. Το γράμμα ως μεταβλητή, «οποιοσδήποτε αριθμός», είναι πιο απαιτητική έννοια και κατακτάται αργότερα.
- Μια έκφραση δεν μοιάζει με απάντηση. Το 5 + 2t φαίνεται μισοτελειωμένο, σαν να περιμένει κάτι ακόμη για να βγει αριθμός. Το να δεχτεί ο μαθητής μια ανοιχτή έκφραση ως τελικό αποτέλεσμα είναι από τα πιο δύσκολα βήματα της μετάβασης.
- Ζητάμε το αντικείμενο πριν από τη διαδικασία. Η συνάρτηση γίνεται πρώτα κατανοητή ως διαδικασία (βάζω χρόνο → βγαίνει θέση) και μόνο μετά ως αντικείμενο (η εξίσωση είναι η απάντηση). Η επιθυμία του μαθητή να βάζει τιμές δεν είναι εμπόδιο. Είναι το στάδιο που η διδασκαλία συχνά προσπερνά.
Τι δουλεύει
Αφήνουμε τον μαθητή να βάλει τιμές, τόσες πολλές ώστε να χρειαστεί ο ίδιος έναν τύπο.
Από τον πίνακα στον τύπο. «Ένα αυτοκίνητο ξεκινά από τα 5 m και κάθε δευτερόλεπτο προχωρά 2 m. Πού είναι τη στιγμή…;»
| t (s) | 0 | 1 | 2 | 3 | 10 | 100 | ; |
| x (m) | 5 | 7 | 9 | 11 | 25 | 205 | ; |
Μετά ρωτάμε: «Κι αν σε ρωτήσω για 1000 s; Για 3,7 s; Γράψε μου μια συνταγή που απαντά για όποιον χρόνο θέλω.» Ο μαθητής γράφει μόνος του x = 5 + 2t. Ο τύπος δεν είναι πια ξένο σύμβολο, αλλά ένας άπειρος πίνακας συμπιεσμένος σε μια γραμμή.
«Συνάρτηση» σημαίνει «εξαρτάται». «Πόσο θα πληρώσεις για σουβλάκια;» — «Εξαρτάται πόσα θα πάρω.» Αυτό το «εξαρτάται» είναι η βασική ιδέα της συνάρτησης. Το «x σε συνάρτηση με t» σημαίνει «πες μου πώς η θέση εξαρτάται από τον χρόνο» και όχι «πες μου μία θέση».
Άγνωστος ή μεταβλητή. Βάζουμε δίπλα-δίπλα το 5 + 2t = 11 και το x = 5 + 2t. Στο πρώτο υπάρχει μία ερώτηση και μία απάντηση (t = 3), άρα το t είναι άγνωστος. Στο δεύτερο ο τύπος απαντά σε όλες τις ερωτήσεις, άρα το t είναι μεταβλητή. Ρωτάμε: «Ποιο από τα δύο μπορώ να το ρωτήσω για 100 s;»
Μια ευθεία αντί για έναν ορισμό. Τα ζεύγη του πίνακα μπαίνουν σε άξονες και ενώνονται. Ο τύπος είναι όλη η ευθεία και μία τιμή είναι ένα σημείο της. Η εικόνα συχνά βοηθά περισσότερο από τον ορισμό.
Η ερώτηση που ενώνει τους δύο ρόλους.
- «Και αν βάλω t = 0, τι μου λέει;» Βγαίνει x = 5, η θέση από την οποία ξεκίνησε, και έτσι αποκτά νόημα το x₀.
- «Αν ο τύπος δίνει τη θέση για κάθε χρόνο, πώς βρίσκω πότε θα είναι στα 25 m;» Γράφω 25 = 5 + 2t, άρα t = 10 s.
Η δεύτερη ερώτηση είναι κρίσιμη. Ο μαθητής βλέπει ότι ο ίδιος τύπος γίνεται εξίσωση με έναν άγνωστο όταν κλειδώσουμε τη μία μεταβλητή. Ο άγνωστος και η μεταβλητή παύουν να είναι δύο ξένα πράγματα και γίνονται δύο ρόλοι του ίδιου γράμματος.
Η μεταφορά σε άλλο πλαίσιο. «Τα μήλα κοστίζουν 2 € το κιλό και η σακούλα 1 €. Γράψε το κόστος σε συνάρτηση με τα κιλά.» Αν ο μαθητής γράψει Κ = 1 + 2k χωρίς να ρωτήσει «πόσα κιλά;», η μεταβλητή έχει αρχίσει να γίνεται δική του.
«Δεν μου δίνει το x»: όταν το πρόβλημα μιλά με λέξεις
Τι βλέπουμε στην τάξη
«Ένα σώμα κινείται με ταχύτητα 10 m/s. Σε πόσο χρόνο θα διανύσει 100 m;» Το πρόβλημα είναι απλό, όμως πολλοί μαθητές δεν ξεκινούν. Κοιτούν το κείμενο και λένε: «Δεν μου δίνει το x, δεν μου δίνει το υ.» Ξέρουν να λύνουν εξισώσεις, αλλά όχι να τις στήνουν. Το ίδιο συμβαίνει και στα Μαθηματικά, σε προβλήματα με ηλικίες, χρήματα ή διαδοχικούς αριθμούς.
Γιατί συμβαίνει
- Ψάχνουν γράμματα, όχι μεγέθη. Διαβάζουν την εκφώνηση σαν να έπρεπε να γράφει «x = …, υ = …». Το πρόβλημα όμως δίνει μεγέθη με λέξεις και μονάδες. Το «100 m» και το «10 m/s» δεν είναι απλώς αριθμοί, γιατί η μονάδα λέει τι μέγεθος είναι το καθένα.
- Ο άγνωστος «πρέπει» να λέγεται x. Εδώ το x είναι δεδομένο (100 m) και ο άγνωστος είναι το t. Ο μαθητής ψάχνει «το x» ως άγνωστο, δεν το βρίσκει και μπλοκάρει. Είναι η ίδια ρίζα με το «τι τιμή βάζουμε στο t;»: δεν έχει δει ακόμη ότι, όταν το x πάρει τιμή, άγνωστος γίνεται άλλο γράμμα.
- Έμαθε να λύνει εξισώσεις, όχι να τις φτιάχνει. Στις ασκήσεις η εξίσωση δίνεται συνήθως έτοιμη. Το να ξεκινήσεις από μια κατάσταση και να καταλήξεις σε εξίσωση είναι η αντίστροφη δουλειά και χρειάζεται τη δική της εξάσκηση.
- Πολλά βήματα ταυτόχρονα. Αναγνώριση μεγεθών, σύμβολα, επιλογή σχέσης, αντικατάσταση, λύση. Αν ο μαθητής τα κάνει όλα μαζί στο μυαλό του, χάνεται, γιατί του λείπει μια σταθερή σειρά.
Τι δουλεύει
Πρώτα η διαίσθηση. «Κάνει 10 m κάθε δευτερόλεπτο. Πόσα δευτερόλεπτα θέλει για 100 m;» Σχεδόν όλοι απαντούν 10, μετρώντας νοερά 10, 20, 30… 100. Τότε λέμε: «Αυτό που μόλις σκέφτηκες είναι η εξίσωση. Ας τη γράψουμε.» Η εξίσωση γίνεται καταγραφή της δικής του σκέψης.
Η μονάδα ως οδηγός.
| Στο κείμενο | Μονάδα | Μέγεθος | Σύμβολο |
| «100 m» | m | θέση ή απόσταση | x |
| «10 m/s» | m/s | ταχύτητα | υ |
| «σε πόσο χρόνο;» | s | χρόνος | t |
Μια χρήσιμη άσκηση: οι μαθητές υπογραμμίζουν κάθε αριθμό με μονάδα και γράφουν δίπλα το σύμβολο, χωρίς να λύσουν τίποτα. Έτσι η μετάφραση εξασκείται χωριστά από τους υπολογισμούς.
Ένα μικρό λεξικό για τα Μαθηματικά.
| Γράφει το πρόβλημα | Γράφουμε |
| «το διπλάσιο» | 2x |
| «κατά 5 περισσότερο» | x + 5 |
| «τα 2/3 του» | 2/3 · x |
| «βρίσκω», «είναι» | = |
| «διαδοχικοί αριθμοί» | x, x + 1, x + 2 |
Οι μαθητές δεν τα ανακαλύπτουν πάντα μόνοι τους, γι’ αυτό βοηθά να τα έχουν γραμμένα σαν λεξικό.
Σταθερό σχήμα σε κάθε πρόβλημα.
- Δεδομένα: υ = 10 m/s, x = 100 m
- Ζητούμενο: t = ;
- Σχέση: x = υ · t
- Αντικατάσταση: 100 = 10 · t
- Λύση: t = 10 s
- Έλεγχος: 10 m/s · 10 s = 100 m ✓
Το ζητούμενο το υποδεικνύει η λέξη της ερώτησης: «σε πόσο χρόνο;» σημαίνει t, «πόσο μακριά;» σημαίνει x και «πόσο γρήγορα;» σημαίνει υ.
Ο άγνωστος δεν έχει σταθερό όνομα. Το λέμε ρητά: «Στη Φυσική το x είναι η θέση και μπορεί να σου το δίνουν. Άγνωστος είναι ό,τι σε ρωτάει η ερώτηση.» Φαίνεται καθαρά με τρία προβλήματα που έχουν την ίδια σχέση και κάθε φορά άλλον άγνωστο:
| Δίνεται | Ζητείται | Απάντηση |
| υ = 5 m/s, t = 8 s | x | 40 m |
| x = 60 m, t = 12 s | υ | 5 m/s |
| x = 150 m, υ = 15 m/s | t | 10 s |
Η αντίστροφη μετάφραση. «Γράψε ένα πρόβλημα που λύνεται με την 100 = 10 · t.» Όταν ο μαθητής πηγαίνει από τα σύμβολα στη γλώσσα, εξασκεί την ίδια δεξιότητα από την άλλη πλευρά.
Μία σχέση, πολλοί άγνωστοι.
- «Και αν ξεκινούσε από τα 20 m;» Τότε 100 = 20 + 10t, άρα t = 8 s, και μπαίνει στο παιχνίδι και το x₀.
- «Αν έκανε τα 100 m σε 5 s, ποιος θα ήταν ο άγνωστος;» Το υ, που βγαίνει 20 m/s: η ίδια σχέση με άλλον άγνωστο.
Το κριτήριο. Δίνουμε και ένα πρόβλημα Μαθηματικών: «Ένα ταξί χρεώνει 3 € την εκκίνηση και 1 € το χιλιόμετρο. Πλήρωσες 11 €. Πόσα km έκανες;» Η εξίσωση είναι 3 + k = 11, άρα k = 8. Αν ο μαθητής γράφει πρώτα δεδομένα και ζητούμενο και δεν ψάχνει πια «το x», η μετάφραση από τη γλώσσα στα σύμβολα έχει αρχίσει να γίνεται δική του.
Τέσσερα συμπτώματα, μία ρίζα
Κανένα από τα τέσσερα λάθη δεν οφείλεται απλώς σε απροσεξία. Σε όλα ο μαθητής συλλογίζεται σωστά πάνω σε μια εικόνα που δούλεψε στο Δημοτικό και τώρα δεν δουλεύει πια.
| Χιαστί | Πρώτο μέλος | «Τιμή στο t;» | «Δεν μου δίνει το x» | |
| Παλιά εικόνα | Το «=» είναι σημείο πράξης | Το «=» έχει κατεύθυνση | Γράμμα = ένας κρυμμένος αριθμός | Ο άγνωστος λέγεται x |
| Πού σπάει η σκέψη | Στα βήματα και στα σύμβολα | Στην ιδέα της ισότητας | Στην ιδέα του γράμματος και στο επίπεδο | Στη μετάφραση λέξεων σε σύμβολα |
| Κλειδί παρέμβασης | Δύο γραμμές δίπλα-δίπλα, εκτίμηση | Ζυγαριά, αγώνας δρόμων | Πίνακας τιμών πριν από τον τύπο | Μονάδες, σταθερό σχήμα |
Τα δύο τελευταία λάθη είναι ουσιαστικά το ίδιο εμπόδιο ιδωμένο από δύο μεριές. Ένα γράμμα μπορεί να είναι άγνωστος, μεταβλητή ή δεδομένο, ανάλογα με την ερώτηση, ενώ ο μαθητής το ξέρει μόνο με έναν ρόλο. Αν βλέπει πάντα το γράμμα ως άγνωστο, θα ρωτήσει «τι τιμή βάζουμε στο t;». Αν πιστεύει ότι ο άγνωστος λέγεται πάντα x, θα μπλοκάρει όταν το x είναι δεδομένο και ζητείται το t ή το υ.
Η ουσία, λοιπόν, δεν είναι να μάθει ο μαθητής περισσότερους κανόνες. Είναι να καταλάβει ότι τα σύμβολα έχουν ρόλους και ότι οι ρόλοι αλλάζουν ανάλογα με την ερώτηση.
Τι κρατάμε στην τάξη
- Κάθε συντόμευση διδάσκεται μαζί με τη συνθήκη της. Το χιαστί και η αλλαγή προσήμου είναι ιδιότητες της ισότητας, όχι κινήσεις αριθμών.
- Το «=» παρουσιάζεται ρητά ως ζυγαριά. Η ίδια εικόνα εξηγεί και το χιαστί, ως ίδια πράξη και στα δύο μέλη, και τη συμμετρία της ισότητας, αφού η ζυγαριά ισορροπεί από όποια πλευρά κι αν την κοιτάξουμε.
- Η αντίφαση ξεκινά από την απάντηση του μαθητή. Πρέπει να δει ο ίδιος ότι κάτι στη δική του ιδέα δεν στέκει. Αν απλώς του ανακοινώσουμε τον σωστό κανόνα, πιθανότατα θα επιστρέψει στην παλιά εικόνα.
- Οι συγκεκριμένες τιμές προηγούνται του τύπου. Η γενίκευση χτίζεται πάνω σε πολλές εξειδικεύσεις και δεν τις παρακάμπτει.
- Η μετάφραση είναι ξεχωριστή δεξιότητα. Από τις λέξεις στα σύμβολα και αντίστροφα, εξασκείται χωριστά και πριν από τη λύση.
Η αλλαγή δεν γίνεται σε μία ώρα. Μια παλιά εικόνα υποχωρεί σταδιακά και ξαναβγαίνει μόλις την ξεχάσουμε, γι’ αυτό η ίδια έννοια πρέπει να επανέρχεται λίγο αργότερα σε άλλη μορφή. Αν ο μαθητής κρατά τη νέα ιδέα και σε διαφορετικό πλαίσιο, τότε έχει αρχίσει πραγματικά να περνά το χάσμα από την αριθμητική στην άλγεβρα.

Καθηγητής φυσικής, απόφοιτος Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με μεταπτυχιακό στη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών και ιδιοκτήτης φροντιστηρίων μέσης εκπαίδευσης.
