Πότε γεννιέται ο Βλάκας;

Γιατί κάνουμε ανόητα πράγματα;

«Μα πώς γίνεται να το πίστεψε αυτό;» ή «Τι βλάκας!» είναι φράσεις που χρησιμοποιούμε σχεδόν καθημερινά. Κι όμως, πίσω από αυτές τις λέξεις κρύβονται εντελώς διαφορετικοί μηχανισμοί της ανθρώπινης σκέψης. Άλλο είναι να μην γνωρίζεις κάτι, άλλο να μην αντιλαμβάνεσαι ότι το αγνοείς, άλλο να υπερασπίζεσαι συνειδητά αυτό που θέλεις να πιστεύεις και άλλο να εγκαταλείπεις την προσωπική σου κρίση επειδή ακολουθείς μια ομάδα.

Η ψυχολογία, η γνωστική επιστήμη, ακόμη και η ιστορία των ιδεών έχουν εξετάσει αυτές τις περιπτώσεις ξεχωριστά. Οι έρευνες δείχνουν ότι αυτό που αποκαλούμε πρόχειρα «βλακεία» δεν είναι μία και μοναδική κατάσταση, αλλά τουλάχιστον πέντε διαφορετικά φαινόμενα.

 

Το IQ δεν αρκεί για να σκέφτεσαι σωστά

Ο ψυχολόγος Keith Stanovich αμφισβήτησε μια διαδεδομένη αντίληψη: ότι η υψηλή νοημοσύνη οδηγεί αυτόματα σε σωστό τρόπο σκέψης.

Στις έρευνές του διαχώρισε δύο διαφορετικές έννοιες.

Η πρώτη είναι η νοημοσύνη (IQ), δηλαδή η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, η μνήμη και η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών.

Η δεύτερη είναι η ορθολογικότητα, δηλαδή η ικανότητα να αξιολογεί κανείς στοιχεία, να αποφεύγει γνωστικές παγίδες και να καταλήγει σε λογικά συμπεράσματα.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι δύο αυτές ικανότητες σχετίζονται ελάχιστα μεταξύ τους. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευφυής και ταυτόχρονα να πέφτει συστηματικά σε λάθη σκέψης.

Για να περιγράψει αυτό το φαινόμενο, ο Stanovich εισήγαγε τον όρο dysrationalia. Όπως η δυσλεξία δεν συνδέεται με χαμηλή νοημοσύνη, έτσι και η δυσκολία στον ορθολογικό τρόπο σκέψης δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν είναι έξυπνος.

Ένας που διακρίνεται στα μαθηματικά, για παράδειγμα, μπορεί να πιστεύει στα ωροσκόπια. Δεν του λείπει η ευφυΐα· του λείπουν τα κατάλληλα εργαλεία για να αξιολογήσει αν ένας ισχυρισμός στηρίζεται σε αποδείξεις.

 

Όταν η άγνοια κρύβει τον εαυτό της

Το 1999 οι Justin Kruger και David Dunning πραγματοποίησαν μια σειρά πειραμάτων που έμελλε να γίνουν από τα πιο γνωστά στην ψυχολογία.

Αφού οι συμμετέχοντες ολοκλήρωσαν τεστ λογικής και γραμματικής, κλήθηκαν να εκτιμήσουν μόνοι τους την επίδοσή τους.

Το εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι όσοι είχαν τις χαμηλότερες επιδόσεις ήταν και εκείνοι που υπερεκτιμούσαν περισσότερο τις ικανότητές τους.

Σε ένα από τα τεστ, οι συμμετέχοντες που ανήκαν στο χαμηλότερο 25% πίστευαν ότι ξεπερνούσαν το 60% των υπόλοιπων, ενώ στην πραγματικότητα είχαν καλύτερη επίδοση μόνο από περίπου το 12%.

Η εξήγηση είναι απλή αλλά βαθιά. Για να αντιληφθεί κάποιος ότι κάνει λάθος, χρειάζεται ακριβώς τις γνώσεις που του λείπουν. Όταν δεν διαθέτει αυτές τις γνώσεις, δεν μπορεί ούτε να αναγνωρίσει τα ίδια του τα σφάλματα.

Με άλλα λόγια, το ίδιο το κενό γνώσης αποκρύπτει την ύπαρξή του.

Όταν δεν αναζητούμε την αλήθεια αλλά τη δικαίωση

Η ψυχολόγος Ziva Kunda υποστήριξε ότι ο ανθρώπινος νους δεν αναζητά πάντοτε την αντικειμενική αλήθεια.

Συχνά αναζητά την απάντηση που θα επιβεβαιώσει όσα ήδη θέλουμε να πιστεύουμε.

Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως κατευθυνόμενη σκέψη (motivated reasoning).

Σε αυτές τις περιπτώσεις οι άνθρωποι εξετάζουν στοιχεία μόνο μέχρι να βρουν αρκετά επιχειρήματα που στηρίζουν την επιθυμητή θέση τους. Από εκεί και πέρα η αναζήτηση ουσιαστικά σταματά.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προέρχεται από τον αθλητισμό. Όταν μια διαιτητική απόφαση αδικεί την ομάδα μας, τη θεωρούμε προφανώς λανθασμένη. Αν όμως η ίδια ακριβώς απόφαση ευνοήσει τη δική μας ομάδα, συχνά βρίσκουμε επιχειρήματα που τη δικαιολογούν.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι οι πιο ευφυείς άνθρωποι δεν είναι απαραίτητα πιο προστατευμένοι απέναντι σε αυτή την τάση. Συχνά διαθέτουν απλώς περισσότερες γνωστικές δεξιότητες για να υπερασπιστούν την άποψη που είχαν εξαρχής.

Όταν η ομάδα αντικαθιστά την προσωπική κρίση

Μέσα από την εμπειρία της ναζιστικής Γερμανίας, ο θεολόγος Dietrich Bonhoeffer διατύπωσε μια διαφορετική ερμηνεία.

Παρατήρησε ότι πολλοί μορφωμένοι και ευφυείς άνθρωποι εγκατέλειπαν τη δική τους κρίση μόλις εντάσσονταν σε μια ισχυρή πολιτική ή κοινωνική ομάδα.

Αντί να σκέφτονται ανεξάρτητα, άρχιζαν να επαναλαμβάνουν συνθήματα και έτοιμες απαντήσεις.

Σύμφωνα με τον Bonhoeffer, η «βλακεία» δεν αποτελεί πάντοτε προσωπικό χαρακτηριστικό. Μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνικό φαινόμενο και να εξαπλωθεί μέσα σε ομάδες, ιδιαίτερα όταν η ανάγκη για ένταξη ή η επιρροή της εξουσίας υπερισχύουν της προσωπικής κρίσης.

Όπως έγραψε χαρακτηριστικά, απέναντι στη βλακεία είμαστε συχνά ανυπεράσπιστοι, επειδή δεν πρόκειται για έλλειψη επιχειρημάτων αλλά για εγκατάλειψη της ανεξάρτητης σκέψης.

Γιατί μπορεί να είναι πιο επικίνδυνη από την κακία

Ο οικονομολόγος και ιστορικός Carlo M. Cipolla προσέγγισε το ζήτημα από μια εντελώς διαφορετική οπτική.

Δεν τον ενδιέφερε το IQ ούτε η ψυχολογία. Πρότεινε να εξετάζουμε απλώς ποιος ωφελείται και ποιος ζημιώνεται από τις πράξεις ενός ανθρώπου.

Με αυτό το κριτήριο διαχώρισε τέσσερις κατηγορίες:

• Έξυπνος: ωφελεί τόσο τον εαυτό του όσο και τους άλλους.
• Απατεώνας: ωφελεί τον εαυτό του εις βάρος των άλλων.
• Αδύναμος: ζημιώνει τον εαυτό του προς όφελος κάποιου άλλου.
• Βλάκας: προκαλεί ζημιά τόσο στους άλλους όσο και στον ίδιο, χωρίς κανένα πραγματικό όφελος.

Για τον Cipolla, αυτή η τελευταία κατηγορία είναι η πιο απρόβλεπτη και γι’ αυτό ιδιαίτερα επικίνδυνη. Ο απατεώνας ενεργεί με συγκεκριμένο σκοπό και μπορεί, σε κάποιο βαθμό, να προβλεφθεί. Αντίθετα, η πράξη που δεν ωφελεί κανέναν είναι πολύ δυσκολότερο να προβλεφθεί ή να αποτραπεί.

 

Το βασικό συμπέρασμα

Η λέξη «βλακεία» χρησιμοποιείται συχνά σαν να περιγράφει μία μόνο κατάσταση. Στην πραγματικότητα, όμως, μπορεί να αναφέρεται σε πολύ διαφορετικούς μηχανισμούς: έλλειψη εργαλείων ορθολογικής σκέψης, αδυναμία αναγνώρισης της άγνοιας, επιλεκτική επεξεργασία πληροφοριών, κοινωνική συμμόρφωση ή συμπεριφορές που ζημιώνουν όλους χωρίς κανένα κέρδος.

Ίσως, λοιπόν, πριν χαρακτηρίσουμε κάποιον «βλάκα», να αξίζει να αναρωτηθούμε ποιος από αυτούς τους πέντε μηχανισμούς βρίσκεται πραγματικά πίσω από τη συμπεριφορά του.