Υπάρχει μια εξήγηση που επαναλαμβάνεται σχεδόν μηχανικά κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για την εκπαίδευση: ότι τα παιδιά σήμερα δεν διαβάζουν. Ότι η νέα γενιά αποφεύγει τη μελέτη και προτιμά το εύκολο. Η εξήγηση αυτή είναι απλή, καθησυχαστική και βολική. Είναι όμως και βαθιά παραπλανητική. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί οι μαθητές δεν μελετούν. Η μελέτη δεν εξαφανίστηκε μόνη της· εκδιώχθηκε σταδιακά από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα.
Το σχολείο που δεν ζητά κατανόηση
Αν παρατηρήσει κανείς τι συμβαίνει σήμερα σε πολλές σχολικές αίθουσες, θα δει ένα παράδοξο. Η ύλη προχωρά κανονικά, τα κεφάλαια ολοκληρώνονται και τα διαγωνίσματα γράφονται. Όλα δείχνουν ότι η εκπαιδευτική διαδικασία λειτουργεί. Στην πράξη όμως η πραγματική κατανόηση ζητείται όλο και λιγότερο. Οι αξιολογήσεις έχουν χαλαρώσει τόσο ώστε ο μαθητής αντιλαμβάνεται γρήγορα ένα απλό μήνυμα: μπορεί να προχωρήσει χωρίς να έχει κατανοήσει ουσιαστικά το αντικείμενο. Χωρίς να το δηλώνει ανοιχτά, το ίδιο το σύστημα επιβραβεύει την παθητικότητα.
Το φροντιστήριο και ο φόβος του «πελάτη»
Στον χώρο των φροντιστηρίων εμφανίζεται μια διαφορετική αλλά εξίσου ισχυρή πίεση. Ο καθηγητής δεν λειτουργεί μόνο ως δάσκαλος. Λειτουργεί και ως επαγγελματίας που πρέπει να διατηρήσει τον μαθητή. Όταν η εκπαίδευση μετατρέπεται σε αγορά, δημιουργείται μια λεπτή ισορροπία. Αν ο καθηγητής ζητήσει πραγματική μελέτη ή επιμείνει στην κατανόηση, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος ο μαθητής να αναζητήσει ένα «πιο εύκολο» περιβάλλον αλλού. Έτσι δημιουργείται μια άτυπη συμφωνία. Ο μαθητής παίρνει έτοιμες σημειώσεις και έτοιμες λύσεις, ενώ το φροντιστήριο διατηρεί τον πελάτη. Μέσα σε αυτή τη λογική, η προτεραιότητα μετατοπίζεται από τη διδασκαλία στη διατήρηση του μαθητή.
Ο καθηγητής μέσα στην μικρή κοινωνία
Στα δημόσια σχολεία η πίεση παίρνει διαφορετική μορφή. Εκεί ο καθηγητής δεν έχει απέναντί του πελάτες αλλά συχνά μέλη της ίδιας κοινότητας. Σε μικρές πόλεις και χωριά οι κοινωνικές σχέσεις είναι στενές. Οι γονείς γνωρίζουν τον καθηγητή, οι αντιδράσεις φτάνουν γρήγορα στο σχολείο και μια αυστηρή βαθμολογία μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε κοινωνική ένταση. Έτσι εμφανίζεται συχνά μια άτυπη χαλάρωση. Οι βαθμολογίες ανεβαίνουν, οι απαιτήσεις μειώνονται και η πίεση προς τον μαθητή περιορίζεται. Το σύστημα που δεν απαιτεί από τους μαθητές, δεν απαίτησε αρκετά και από όσους τους δίδαξαν. Όταν η απαίτηση χαμηλώνει σε όλα τα επίπεδα, η γνώση παύει να αποτελεί κεντρικό στόχο και μετατρέπεται σε τυπική διαδικασία.
Όταν η γνώση γίνεται άβολη
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η γνώση γίνεται άβολη. Όχι επειδή κάποιοι έχουν κακή πρόθεση, αλλά επειδή η γνώση έχει ένα χαρακτηριστικό που διαταράσσει ένα σύστημα χαμηλών απαιτήσεων: δημιουργεί ερωτήσεις. Η κατανόηση δεν είναι παθητική κατανάλωση. Είναι διαδικασία. Χρειάζεται χρόνο, χρειάζεται εξήγηση, χρειάζεται να σταθείς σε μια λεπτομέρεια που καθυστερεί την ύλη. Ο μαθητής που ζητά εξήγηση δεν αμφισβητεί από αγένεια. Αμφισβητεί επειδή σκέφτεται. Και η σκέψη, όταν εμφανίζεται σε έναν χώρο που έχει μάθει να λειτουργεί με αυτοματισμούς, μοιάζει σαν βλάβη στο μηχάνημα. Η γνώση δεν χάνεται σε μια μεγάλη σύγκρουση. Χάνεται σιγά σιγά, μέσα από μικρές καθημερινές υποχωρήσεις.
Ένα μικρό στιγμιότυπο από την τάξη
Σε μια τάξη λυκείου, ένας μαθητής ζήτησε να εξηγηθεί γιατί μια άσκηση φυσικής λειτουργεί μόνο κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Η ερώτηση ήταν απλή και λογική. Η απάντηση ήρθε γρήγορα: «Αυτά δεν χρειάζονται για τις εξετάσεις.» Η συζήτηση τελείωσε εκεί. Το μάθημα συνέχισε κανονικά. Σε αυτές τις έξι λέξεις κρύβεται ίσως ολόκληρη η φιλοσοφία ενός συστήματος όπου η κατανόηση θεωρείται περιττή όταν δεν είναι απαραίτητη για την εξέταση.
Ο μαθητής που πραγματικά διαβάζει
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο μαθητής που διαβάζει πραγματικά ξεχωρίζει αμέσως. Δεν ακολουθεί τον ρυθμό της χαλαρότητας. Ρωτά, επιμένει και ζητά να καταλάβει γιατί μια λύση είναι σωστή. Και τότε εμφανίζεται ένα παράδοξο. Αντί να ενθαρρύνεται, συχνά αντιμετωπίζεται ως «δύσκολος». Στην πραγματικότητα συμβαίνει κάτι απλό: ο μαθητής που μελετά διαταράσσει την ισορροπία ενός συστήματος που έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς απαιτήσεις.
Το ερώτημα που αποφεύγουμε
Έτσι το πρόβλημα διατυπώνεται συχνά λάθος. Δεν είναι ότι οι μαθητές δεν μπορούν να μελετήσουν. Είναι ότι το σύστημα έχει σταματήσει να το απαιτεί. Η γνώση είναι απαιτητική. Δημιουργεί ερωτήσεις, αμφισβήτηση και σκέψη. Αυτά όμως δυσκολεύουν ένα σύστημα που λειτουργεί πιο εύκολα όταν οι μαθητές απλώς ακολουθούν. Ίσως λοιπόν πρέπει να αντιστρέψουμε το ερώτημα. Το ζήτημα δεν είναι γιατί τα παιδιά δεν διαβάζουν. Το ζήτημα είναι γιατί το εκπαιδευτικό σύστημα έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς τη μελέτη. Και όταν εμφανίζεται ένας μαθητής που επιμένει να τη χρησιμοποιεί, γίνεται εμφανές κάτι που συνήθως μένει κρυφό: το σύστημα δεν αποτυγχάνει τυχαία — λειτουργεί ακριβώς όπως το έχουν διαμορφώσει όσοι βολεύονται από μαθητές που δεν ξέρουν να ρωτούν.
Καθηγητής φυσικής, απόφοιτος Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με μεταπτυχιακό στη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών και ιδιοκτήτης φροντιστηρίων μέσης εκπαίδευσης.
