Λειτουργικός αναλφαβητισμός: Όταν η ανάγνωση δεν οδηγεί στην κατανόηση

Πέρα από την ικανότητα ανάγνωσης

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν αφορά άτομα που δεν έχουν διδαχθεί ποτέ γραφή ή ανάγνωση. Αντιθέτως, χαρακτηρίζει εκείνους που, παρά την τυπική εκπαίδευση και τις βασικές γλωσσικές δεξιότητες, δυσκολεύονται να κατανοήσουν, να αξιολογήσουν ή να εφαρμόσουν πληροφορίες σε πραγματικές συνθήκες ζωής.

Όπως σημειώνεται σε ανασκόπηση του Πανεπιστημίου του Würzburg και του Ινστιτούτου Max Planck (Vágvölgyi et al., 2016), λειτουργικά αναλφάβητος θεωρείται το άτομο που αδυνατεί να κατανοήσει σύνθετα κείμενα, παρά την επαρκή σχολική φοίτηση, γλωσσική ικανότητα και φυσιολογική νοημοσύνη.

Ένας μαθητής μπορεί να διαβάζει σωστά τις λέξεις, αλλά να μη μπορεί να ερμηνεύσει οδηγίες φαρμάκου, να κατανοήσει έναν τραπεζικό όρο ή να διαχειριστεί τις πληροφορίες μιας απλής εργασιακής σύμβασης.

Οι συνέπειες στην καθημερινή ζωή

Τα άτομα με λειτουργικό αναλφαβητισμό βιώνουν καθημερινές δυσκολίες που συχνά δεν γίνονται αντιληπτές από την κοινωνία:

• Δυσκολία στη συμπλήρωση αιτήσεων ή εντύπων

• Αδυναμία κατανόησης λογαριασμών, οδηγιών ή εγγράφων

• Περιορισμένη δυνατότητα πλοήγησης σε ψηφιακές υπηρεσίες (e-banking, gov.gr κ.λπ.)

Το πρόβλημα υπερβαίνει την ατομική διάσταση: επηρεάζει την κοινωνική συμμετοχή, την αυτονομία και την πρόσβαση στην εργασία, στην υγειονομική περίθαλψη και στα δημοκρατικά δικαιώματα.

 Τι δείχνει η έρευνα – Η Ελλάδα στον ΟΟΣΑ

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας PIAAC του ΟΟΣΑ (2020), η Ελλάδα καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Ευρώπη:

Πηγή: OECD – PIAAC Country Note: Greece (2020)
www.oecd.org/skills/piaac

Η διαφορά για τις ηλικίες 16–24 ετών είναι ιδιαίτερα ανησυχητική: σχεδόν 1 στους 4 νέους δεν έχει τις απαιτούμενες δεξιότητες κατανόησης, παρά το γεγονός ότι μόλις ολοκλήρωσε ή διανύει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Τι λέει η διεθνής επιστημονική κοινότητα

Μελέτες από το Harvard University (Kirsch et al., 2019), το University College London (OECD-UCL Literacy Report, 2020) και την UNESCO δείχνουν ότι ο λειτουργικός αναλφαβητισμός:

• συνδέεται με χαμηλότερες πιθανότητες απασχόλησης και επαγγελματικής ανέλιξης,

• αυξάνει τον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού και εξάρτησης,

• περιορίζει τη συμμετοχή στη δημοκρατία και την ικανότητα για ενημερωμένες επιλογές ζωής.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Cedefop, 2022) επισημαίνει ότι ο γραμματισμός σήμερα αφορά πολύ περισσότερα από την ανάγνωση και τη γραφή: περιλαμβάνει την κριτική σκέψη, την πληροφοριακή παιδεία και την ικανότητα προσαρμογής σε ένα πολυγλωσσικό και ψηφιακό περιβάλλον.

Εκπαιδευτικές και κοινωνικές ρίζες

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι προσωπική αποτυχία. Είναι κυρίως προϊόν κοινωνικών και εκπαιδευτικών ανισοτήτων:

• Μαθητές από οικογένειες με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο ή περιορισμένη γλωσσική στήριξη στο σπίτι κινδυνεύουν περισσότερο.

• Ένα σχολείο που προτάσσει την αποστήθιση και την εξέταση, αντί της κατανόησης και της δημιουργικότητας, ενισχύει τις ανισότητες.

• Οι δομές υποστήριξης σε πολλές περιοχές της χώρας (ιδίως σε ΕΠΑ.Λ., ΔΥΕΠ ή ΣΜΕΑΕ) υπολειτουργούν ή δεν επαρκούν.

Τι χρειάζεται να αλλάξει – τώρα

Η διεθνής εμπειρία και οι επιστημονικές εκθέσεις συγκλίνουν στα εξής:

1. Έγκαιρη διάγνωση: Δημιουργία εργαλείων πρώιμης ανίχνευσης λειτουργικού αναλφαβητισμού από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού.

2. Εκπαιδευτική επιμόρφωση: Κατάρτιση εκπαιδευτικών σε στρατηγικές κατανόησης κειμένου, διαφοροποίηση διδασκαλίας και αναστοχαστική πρακτική.

3. Αναθεώρηση Αναλυτικών Προγραμμάτων: Έμφαση στην κατανόηση, την πληροφοριακή σκέψη, τις πραγματικές εφαρμογές και την ενίσχυση του λεξιλογίου.

4. Στήριξη ευάλωτων μαθητών: Ενισχυτική διδασκαλία σε σχολικές μονάδες με υψηλό κίνδυνο λειτουργικού αναλφαβητισμού.

5. Πολιτικές συνοχής: Διασύνδεση εκπαίδευσης – υγείας – εργασίας με στόχο την ένταξη και την ενδυνάμωση του πολίτη.

Η κοινωνία που κατανοεί, επιλέγει – και προοδεύει

Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι απλώς ένα εκπαιδευτικό ελλείμμα. Είναι ένα βαθιά κοινωνικό ζήτημα που διαμορφώνει τη δημοκρατία, την οικονομία και την καθημερινότητα.

Μια κοινωνία που περιορίζεται στην επιφανειακή ανάγνωση, χωρίς κατανόηση, παραμένει ευάλωτη στον αποκλεισμό, στην παραπληροφόρηση και στην ανισότητα.

Η επένδυση στον λειτουργικό γραμματισμό δεν είναι μόνο παιδαγωγική υποχρέωση. Είναι πράξη δημοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Γιώργος Βαλαβανίδης

Καθηγητής φυσικής, απόφοιτος Αριστοτελείου Πανεπιστημίου με μεταπτυχιακό στη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών και ιδιοκτήτης φροντιστηρίων μέσης εκπαίδευσης.